नेपालमा बाघको संख्या ४२९ पुग्यो, संरक्षणमा ऐतिहासिक सफलता

काठमाडौं । नेपालमा बाघको संख्या ४२९ पुगेको छ। विश्व बाघ दिवसका अवसरमा बुधबार चितवनमा सार्वजनिक गरिएको राष्ट्रिय बाघ सर्वेक्षणको नतिजाअनुसार बाघको संख्या अघिल्लो गणनाको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको हो।

यसअघि सन् २०२२ मा गरिएको गणनाअनुसार नेपालमा ३५५ वटा बाघ रहेका थिए। पछिल्लो सर्वेक्षणले चार वर्षको अवधिमा ७४ वटा बाघ थपिएको देखाएको छ।

सार्वजनिक नतिजाअनुसार सबैभन्दा बढी बाघ चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा १४५ वटा रहेका छन्। त्यस्तै बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा ११२, पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा ७१, बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा ५१ र शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा ५० वटा बाघ गणना गरिएको छ।

विश्व बाघ दिवसमै सार्वजनिक गरियो नतिजा

हरेक वर्ष जुलाई २९ मा मनाइने विश्व बाघ दिवसका अवसरमा सर्वेक्षणको नतिजा सार्वजनिक गरिएको हो। सन् २०१० मा रुसको सेन्ट पिटर्सबर्गमा सम्पन्न बाघ शिखर सम्मेलनपछि बाघ संरक्षणप्रति विश्वव्यापी प्रतिबद्धता जनाउँदै यो दिवस मनाउन थालिएको थियो।

नेपालले पछिल्लो डेढ दशकमा बाघ संरक्षणमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गरेको छ। राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका अनुसार सन् २०१० मा नेपालमा १२१ वटा बाघ थिए। यो संख्या सन् २०१४ मा १९८, सन् २०१८ मा २३५ र सन् २०२२ मा ३५५ पुगेको थियो। अहिले भने बाघको संख्या ४२९ पुगेको छ।

संरक्षण प्रयासको सकारात्मक परिणाम

संरक्षण क्षेत्रभित्र बासस्थानमा सुधार, आहारा प्रजातिको वृद्धि, चोरी सिकारी नियन्त्रण तथा संरक्षण अभियान प्रभावकारी बन्दै जाँदा बाघको संख्या बढ्न सफल भएको विज्ञहरूको भनाइ छ।

नेपालमा बाघ मुख्य रूपमा तराई भूपरिधिका पाँच राष्ट्रिय निकुञ्ज—चितवन, पर्सा, बाँके, बर्दिया र शुक्लाफाँटा तथा तिनसँग जोडिएका मध्यवर्ती वन क्षेत्र र जैविक मार्गमा पाइन्छन्।

यसरी गरिएको थियो सर्वेक्षण

पछिल्लो बाघ तथा बासस्थान सर्वेक्षण गत पुस १ गतेदेखि सुरु गरिएको थियो। चितवन–पर्सा, बाँके–बर्दिया र शुक्लाफाँटा–लालझाडी गरी तीनवटा कम्प्लेक्स क्षेत्रमा करिब तीन महिनासम्म सर्वेक्षण सञ्चालन गरिएको निकुञ्ज विभागले जनाएको छ।

सर्वेक्षणका क्रममा बाघ पाइने क्षेत्रलाई विभिन्न ब्लकमा विभाजन गरी प्रत्येक दुई किलोमिटरको ग्रिडमा स्वचालित क्यामेरा जडान गरिएको थियो। क्यामेराले खिचेका तस्बिरको विश्लेषणका आधारमा बाघको संख्या निर्धारण गरिएको हो।

यस अभियानमा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, वन तथा भूसंरक्षण विभाग, प्रदेश सरकार, नेपाली सेना, राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष, डब्लुडब्लुएफ नेपाल, जेडएसएल नेपाललगायतका निकायको सहभागिता रहेको थियो। करिब २५० जनशक्ति र एक हजार १०० वटा ट्र्याप क्यामेरा प्रयोग गरेर सर्वेक्षण सम्पन्न गरिएको हो।

संख्या बढेसँगै बढ्यो व्यवस्थापनको चुनौती

बाघको संख्या बढ्नु संरक्षणको सफलता भए पनि त्यससँगै व्यवस्थापनका चुनौतीहरू पनि थपिएका छन्। बासस्थानको सीमितता, मानव–बाघ द्वन्द्व, चोरी सिकारी तथा पूर्वाधार विकासका कारण बाघ संरक्षणमा नयाँ चुनौती देखिन थालेका छन्।

मध्यवर्ती क्षेत्रका स्थानीय बासिन्दा घाँस–दाउरा संकलन, पशु चराउने तथा अन्य वनजन्य गतिविधिका क्रममा बाघको आक्रमणमा पर्ने घटना समय–समयमा हुने गरेका छन्।

पछिल्लो अध्ययनले नेपालको वर्तमान बासस्थान क्षमताअनुसार बाघको ‘क्यारिङ क्यापासिटी’ करिब ४०० हाराहारी रहेको देखाएको छ। यसले संख्या वृद्धिसँगै दीर्घकालीन व्यवस्थापन र बासस्थान विस्तारमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने संकेत गरेको छ।

समस्याग्रस्त बाघका लागि ‘टाइगर सेन्चुरी’ योजना

हाल नेपालभर १६ वटा समस्याग्रस्त बाघ विभिन्न इन्क्लोजरमा राखिएका छन्। मानव बस्तीमा प्रवेश गरेका, मानव वा घरपालुवा जनावरमाथि आक्रमण गरेका तथा घाइते अवस्थामा फेला परेका बाघलाई उद्धार गरेर संरक्षण केन्द्रमा राख्ने गरिएको छ।

अहिले चितवन, बर्दिया र जावलाखेलस्थित सदर चिडियाखानामा पाँच–पाँच वटा तथा बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा एक वटा बाघ राखिएको छ।

यी बाघको संरक्षण तथा व्यवस्थापन खर्च बढ्दै गएपछि सरकारले चितवनको देवनगरमा करिब ५२ हेक्टर क्षेत्रफलमा ‘टाइगर सेन्चुरी’ निर्माण गर्ने योजना अघि बढाएको छ। मन्त्रालयले यस्तो संरचना बनेमा समस्याग्रस्त बाघलाई प्राकृतिक वातावरणमा राख्न सकिने र पर्यापर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत योगदान पुग्ने विश्वास लिएको छ।

नेपालले बाघ संरक्षणमा हासिल गरेको सफलता विश्वकै लागि उदाहरणीय मानिएको छ। तर संरक्षणको यो उपलब्धिलाई दीगो बनाउन बासस्थान व्यवस्थापन, मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरण र दीर्घकालीन संरक्षण रणनीतिमा थप ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।