राष्ट्रवादी छविका दुई नेता एउटै टेबलमा : नेपाल–भारत सम्बन्धले कस्तो दिशा लेला ?

फन्ट परिवर्तन गर्नुहोस:

  • change font
  • change font
  • change font

काठमाडौं । राष्ट्रियता र राष्ट्रिय स्वाधीनताको विषयमा आ–आफ्नै राजनीतिक छवि बनाएका नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र (बालेन) शाह र भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीबीच आज नयाँदिल्लीमा उच्चस्तरीय द्विपक्षीय वार्ता हुँदैछ। नेपालको पहिलो औपचारिक विदेश भ्रमणका क्रममा भारत पुगेका प्रधानमन्त्री शाह र मोदीबीचको भेटलाई नेपाल–भारत सम्बन्धको आगामी दिशा निर्धारण गर्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा हेरिएको छ।

३६ वर्षीय प्रधानमन्त्री शाहका लागि यो भ्रमण केवल औपचारिक कूटनीतिक कार्यक्रम मात्र होइन, नेपालको राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता र आर्थिक विकासका मुद्दालाई छिमेकी मुलुक भारतसमक्ष स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्ने अवसर पनि हो। अर्कोतर्फ, भारतका लागि पनि नेपालको नयाँ राजनीतिक नेतृत्वसँग सम्बन्धलाई थप विश्वासिलो र परिणाममुखी बनाउने अवसरका रूपमा यो भ्रमणलाई हेरिएको छ।

नेपाल र भारतबीच ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आर्थिक सम्बन्ध रहँदै आएको छ। खुला सीमा, व्यापार, पारवहन, ऊर्जा र जनस्तरको सम्बन्धले दुई देशलाई नजिक बनाएको छ। तर सम्बन्धको अर्को पाटोमा सीमा विवाद, व्यापार असन्तुलन, पारवहन निर्भरता तथा विभिन्न समयमा उत्पन्न राजनीतिक अविश्वासका विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्।

पुराना विवाद र राष्ट्रियताको परीक्षा

प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमणलाई विशेष चासोका साथ हेरिनुको एउटा कारण उनको विगतको राष्ट्रियतासम्बन्धी अभिव्यक्ति र अडान पनि हो। काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयर रहँदा भारतको नयाँ संसद् भवनमा राखिएको अखण्ड भारतको नक्साको जवाफमा उनले आफ्नो कार्यकक्षमा ‘ग्रेटर नेपाल’ को नक्सा राखेका थिए। उक्त कदमले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा चर्चा पाएको थियो।

नेपाल–भारतबीच लामो समयदेखि समाधान हुन नसकेको कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुराको सीमा विवाद पनि दुई देशको सम्बन्धमा संवेदनशील विषयका रूपमा रहँदै आएको छ। यसबाहेक व्यापार घाटा, पारवहन सुविधा, गोर्खा भर्ती, पञ्चेश्वर बहुउद्देश्यीय परियोजना तथा सीमापार पूर्वाधार विकासका विषयमा पनि नेपालले अपेक्षित प्रगति खोजिरहेको छ।

राष्ट्रिय हितका विषयमा स्पष्ट अडान राख्ने राजनीतिक छवि बनाएका शाहले प्रधानमन्त्रीका रूपमा ती मुद्दालाई कूटनीतिक संवादमार्फत कसरी अघि बढाउँछन् भन्ने चासो छ। यद्यपि, सबै पुराना विवाद यसै भ्रमणबाट समाधान हुने अपेक्षा गर्नु व्यावहारिक देखिँदैन।

आर्थिक सहकार्य र विकासका नयाँ सम्भावना

यसपटकको भ्रमणमा पुराना राजनीतिक तथा कूटनीतिक विवादसँगै आर्थिक सहकार्यले पनि प्राथमिकता पाउने देखिएको छ। व्यापार, लगानी, ऊर्जा, पारवहन, डिजिटल कनेक्टिभिटी तथा पूर्वाधार विकासका विषयमा दुई देशबीच छलफल हुने कार्यक्रम छ।

नेपालले विकास परियोजना अघि बढाउन र बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रको पुनर्निर्माणका लागि भारतसमक्ष करिब दुई अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक सहयोग प्रस्ताव गरेको भारतीय सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन्। उक्त प्रस्तावमा एक अर्ब डलर अनुदानसमेत समावेश रहेको बताइएको छ।

त्यस्तै, नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय हवाई सम्पर्क विस्तारका लागि भारतीय आकाश हुँदै थप हवाई प्रवेश मार्ग उपलब्ध गराउने विषय पनि छलफलको एजेन्डामा रहने बताइएको छ।

भारतले आर्थिक सहकार्य, लगानी, पारवहन, ऊर्जा, डिजिटल कनेक्टिभिटी र स्वास्थ्य क्षेत्रलाई समेटेर संयुक्त भिजन दस्तावेज अघि सारेको छ। यसले आगामी दिनमा दुई देशबीचको सहकार्यलाई निश्चित लक्ष्य र प्राथमिकताका आधारमा अघि बढाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

जनकपुर–अयोध्या रेल सेवाले जोड्दै धार्मिक सम्बन्ध

प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमणको अर्को महत्वपूर्ण आकर्षण जनकपुरधाम र अयोध्याबीचको सीधा रेल सेवा हो। भगवान् रामको जन्मभूमि अयोध्या र माता सीताको जन्मभूमि जनकपुरधामलाई जोड्ने रेल सेवाको उद्घाटन दुवै देशका प्रधानमन्त्रीले गर्ने कार्यक्रम छ।

करिब ६०४ किलोमिटर दूरीको उक्त रेल सेवा सञ्चालनमा आएपछि धार्मिक पर्यटन, व्यापार तथा सीमापार आवागमनमा सहजता थपिने अपेक्षा गरिएको छ। विशेषगरी रामायणसँग जोडिएका धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको प्रवर्द्धनमा यसले योगदान पुर्‍याउन सक्नेछ।

यसका अतिरिक्त ऊर्जा, जलविद्युत्, सडक तथा अन्य पूर्वाधार विकासका परियोजनामा सहकार्य विस्तार गर्ने विषय पनि भ्रमणको प्राथमिकतामा छन्।

राष्ट्रवाद र व्यावहारिक कूटनीतिबीच सन्तुलनको चुनौती

नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धमा भावनात्मक तथा राजनीतिक विषयसँगै आर्थिक यथार्थ पनि जोडिएको छ। भारत नेपालको प्रमुख व्यापारिक साझेदार हुनुका साथै तेस्रो मुलुकसँगको व्यापारका लागि महत्वपूर्ण पारवहन मार्ग हो। त्यसैले नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हित र सार्वभौमिकतामा कुनै सम्झौता नगरी आर्थिक तथा विकास साझेदारीलाई अघि बढाउनुपर्ने अवस्था छ।

प्रधानमन्त्री शाहका लागि यहीँनेर कूटनीतिक सन्तुलनको चुनौती देखिन्छ। राष्ट्रियताको विषयमा सार्वजनिक रूपमा राखिएका अडानलाई व्यवहारमा उतार्दै भारतसँग विश्वासमा आधारित सम्बन्ध विकास गर्नु उनको भ्रमणको महत्वपूर्ण पक्ष हुनेछ।

त्यस्तै, भारतीय प्रधानमन्त्री मोदीका लागि पनि नेपालको नयाँ नेतृत्वसँग सहकार्य विस्तार गर्दै दुई देशबीचको आपसी विश्वासलाई थप बलियो बनाउने अवसर छ।

भ्रमणको सफलता कसरी मापन होला ?

दुई प्रधानमन्त्रीबीचको भेटवार्ता, संयुक्त वक्तव्य, समझदारीपत्र र परियोजना उद्घाटनले भ्रमणको औपचारिक उपलब्धि देखाउनेछन्। तर यसको वास्तविक सफलता सीमा विवाद समाधानको दिशामा हुने प्रगति, व्यापार घाटा न्यूनीकरण, ऊर्जा व्यापार विस्तार, पारवहन सहजता र नेपालले अघि सारेका विकास प्रस्तावको कार्यान्वयनबाट मापन हुनेछ।

नेपालले भारतसँगको सम्बन्धलाई केवल राजनीतिक निकटता वा औपचारिक भेटघाटमा सीमित नराखी पारस्परिक सम्मान, समानता र राष्ट्रिय हितका आधारमा अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

राष्ट्रवादको अभिव्यक्ति र कूटनीतिक व्यवहारबीच सन्तुलन कायम गर्दै पुराना असमझदारीलाई संवादबाट सम्बोधन गर्ने र नयाँ आर्थिक अवसरलाई उपयोग गर्ने दिशामा यो भ्रमण कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने कुरा आगामी दिनमा स्पष्ट हुँदै जानेछ।

अन्ततः बालेन र मोदीको आजको भेटले नेपाल–भारत सम्बन्धमा पुराना विवादलाई कति प्राथमिकता दिन्छ र नयाँ सहकार्यका अवसरलाई कति मूर्तरूप दिन्छ भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्नेछ। दुई देशबीचको सम्बन्धको भविष्य केवल प्रतिबद्धतामा होइन, ती प्रतिबद्धताको कार्यान्वयनमा निर्भर रहनेछ।

एक्ट प्रो नेपालमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो, सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई [email protected] मा पठाउनु होला। फेसबुक र ट्वीटर मार्फत पनि हामीसँग जोडिन सकिनेछ । हाम्रो *युटुब च्यानल पनि हेर्नु होला।